Özgürlük

WALT DİSNEY'İN LATİN AMERİKA TURU

 
 
MARCELA CROCE
 
ÇEVİRİ
NICOLAS ALLEN
 
 
1940'ların iki tane uzun Disney çizgi filmi, film endüstrisinin Amerikan İmparatorluğunu nasıl yutturmayı öğrendiğini gösterir.
 

José Carioca ve Donald Duck, Los Tres Caballeros, 1945
 
Walt Disney, 1942 Saludos amigos ve 1944 Los tres caballeros adlı iki animasyon filmi ile Latin Amerika'ya girişini ilan etti. Onların sahneye ilk çıkışları -sırasıyla Rio de Janeiro ve Mexico City'de- 1933'te ABD'nin Orta Amerika'daki askeri işgaline son verdiği on yıllar boyunca süren İyi Komşuluk Politikası'nın kilometre taşlarıydı. 
1940'larda Roosevelt yönetimi kıtaya ait işbirliğini Amerika'nın savaş girişimi ile ilgili hayati olarak görüyordu.
 
Bölgede faşizmin yükselişinin, eğer abartılmadı ise, gerçek tehdidi ile birlikte iki Disney filmi ve eşlik eden diplomatik misyon, Güney Amerikalı bir izleyici için Nazi karşıtı propaganda yapmayı amaçladı. Henry Wallace'ın "Yarım Kürenin Yeni Düzeni" de dahil olmak üzere benzer iyi niyet turlarının dalgasında yükselerek sonuçta oluşan animasyonlar başlangıçta, naif olsalar bile, Latin Amerikan kültürüyle otantik bir diyaloğa girmek için ciddi girişimler gibi görünüyorlardı. 
 
Fakat savaş sonrası dönemde pan-Amerikan söylemi artık kalmamıştı ve Latin Amerika Marshall Planı'nın hayali ortadan kalkmıştı. İyi komşuluk, 1954'te Guatemala'nın Soğuk Savaş kabusuna dönüştü. Bugün, iki Disney filmi, film endüstrisinin bölgedeki ve dünyanın dört bir yanındaki Amerikan müdahalelerini haklı çıkarmak için çalıştığına bir emsal teşkil eder.
 
 
SELAM, DOSTLAR!
 
Saludos amigos'ta gözüken bir çok kısa hikayeden bir tanesi, atlı çoban gibi giyinmiş, Arjantin'in geniş bozkırları boyunca her zamanki aptallığını dışa vuran Goofy'i(İspanyolca'da Tribilín olarak anılır) keşfeder. Sakar karakterin samimiliği, filmin açılış jeneriğinin belirli bir sesle söylediği komşu gibi iyi niyetli olmayı somutlaştıran sahnenin orijinalitesini daha ulaşılabilir kılar:
 
Selam Amerika!
 
Yakın dost olmamızın
 
Zamanı geldi!
 
Selam Dostlar,
 
Komşular!
 
Artık hep beraber bir araya gelmeliyiz!
 
Amerika'da yayınlanan versiyonu ne "komşulardan" bahseder ne de bir ittifaka işaret eder. (Bu ve diğer tutarsızlıklardan dolayı, burada verilen alıntılar bu filmlerin İspanyolca dilinde yayınlanan versiyonundan gelmektedir.) Yurt içi yayın için politik anlamlardan arındırılmış film, Amerika'nın bölgeye yönelik tutumuna sıklıkla damga vuran "emperyel hafıza kaybını" sinsice yeniden yaratır.
 
Şarkı, en azından İspanyolca ve Portekizce versiyonlarında, Amerikan'ın savaş çabalarına katılmak için Latin Amerika uluslarına açık şekilde çağrıda bulunur. Kapanış jeneriği de kıtasal birliği vurgular: sondaki ithaf, filmin "oyuncu, müzisyen ve tüm Latin Amerika'daki dostlarımızın nezaketine ve işbirliğine" teşekkür ettiğini belirtir. 
 
Anlatıcının yepyeni malzemeyi keşfetmek ve "Donald Duck için yeni bir dost" asker toplamak için bir misyon olarak tanımladığı karikatürcülerin Güney Amerika seferinin arkasındaki ideolojik motivasyonları bu ve diğer giriş müzikleri ifşa ederler.
 
Ariel Dorfman ve Armand Mattelart'ın "Para leer el Pato Donald"("Donald Duck'ı Nasıl Okumalı") adlı klasik denemesi, Disney aleminin ideolojik işlevine göz atması ile birlikte "kültürel emperyalizm"i her gün kullanılan bir kelime haline dönüştürdü. Allende'nin Halk Birliği hükumetinden ötürü büyüleyici bir belge olan kitap, Soğuk Savaş döneminde Latin Amerika'ya sızan çok sayıda Disney çizgi romanına yoğunlaşır. Bir örnek olay incelemesinde, Donald Duck "altın keçi"yi bulma umuduyla Altiplano del Abandono olarak adlandırılan kurgusal And dağlarına seyahat eder. Dorfman ve Mattelart, Donald'ın aramasının İspanyol istilacıların Potosi'nin zengin madenlerini arayışının bir tekrarı olduğunu savunur.
 
Ancak Disney'in 1942 yılındaki iyi niyet gezisi farklı bir yol aldı. Ne Bolivya ne de Peru Müttefikler'in savaş çabaları için önemli göründü ve Titicaca Gölü çevresinde kurulan sahneler, anlatıcıya göre "herhangi bir kentsel sahneden kaçınarak yerine yerliler üzerine odaklanmayı tercih ederek" bunu netleştirdi. Pratikte bu, Disney'in "Bir Amerikalı turist" in gözünden, yani Donald Duck'un, "İnka Ülkelerini" resmettiği anlamına geliyordu.
 
Donald yerel kültürle yakın ilişki kurmak için iyi niyetle çok çaba sarf eder ancak film hala abartılı taşralılığı etkin bir şekilde kullanır: "chola[çete üyesi hispanik kadın]" figürü bölgeyi temsil eder ve mestizo kadınları, "egzotik melodiler" çalar ve "uzak İnka uygarlığına" derin bir şekilde bağlılıklarından dolayı konuk sevmez iklime karşı koyarlar.
 
Animatörler bölgenin tipik eşeklerini(burros) "gururlu lamalar", "gerçek "Andlı aristokratlar" ile değiştirirler. Anlatıcı, yaratıkların "salt bir bakışla" herhangi bir seyirciyi küçük düşürebileceğini yorumlayarak, hayvanlara insan benzerlerinin üzerinde dikkatlice öncelik verir. 
 
Titicaca Gölü'nü geçmek, "büyük bir macera"yı gerektirir ve sadece yerli halk bunun için uygun görünür. Titicaca Gölünü geçmeye başladıklarında aynı yerliler "kendilerinin fotoğraflanmasına serbestçe izin veriyorlar çünkü kameranın ne olduğunu hala bilmiyorlar." Modern teknolojiden habersiz yine de hayvanlarla akıcı bir şekilde konuşurlar ve karşıya geçmelerinde yardımcı olmak için lamaları seferber ederler. Turist Donald, bu geri kalmışlığa uyum sağlayamaz ve teknolojik avantajı ile böbürlenmeye geri döner. Özellikle tehlike yollarda Altiplano'nun yerlileri gibi lamaların yürüyüş biçimlerinin "mükemmel bir biçimde asma köprünün sallanışına uyarlandığını" görürüz.
 
Anlatıcı yerel insanların uyumunu başından sonuna kadar vurgular ancak, turist için sadece cesaret verici sözcükler arz edebilir: "Panik yapma, sakin ol ve rahatlamaya çalış." Ödül olarak, Donald seramik pazarını ziyaret edip bölgesel el sanatları satın alacaktır.
 
Gerçek oyuncularla canlı çekilmiş bölümlere dönersek, hepsi de iş kıyafetleri giymiş olan çizgi filmciler, sırtlarına bağladıkları bebekleriyle birlikte çıplak ayaklı çete üyesi kadınların tören alayı Andean Puna'dan yürürken bir uçağa binerler. İzlediğimiz sahne, bölgenin en göze çarpan özelliklerinin enstantene resmini gösteren havadan görünüşünü, kültürel üstünlüğün bir göstergesini sunar. Dorfman ve Mattelart, Latin Amerika'yı kültürlerin bir mozaiği olarak temsil etmenin politik gücünü açıklarlar:
 
"İnsanları farklılaştırmak için her insanın en yüzeysel ve tekil özelliklerini seçerek ve benzer mevkii olan ulusları "böl ve yönet"mek için folkloru bir araç olarak kullanarak . . . Latin Amerikan ülkelerimiz, büyük şehirli ulusların röntgenci ve heyecan verici zevkleri için ikide bir üzeri yeniden boyanan çöp kutuları haline gelir." 
 
"Pedrito, Küçük Uçak" tarafından temsil edilen Şili'den görüntüler izleyicileri And sıradağlarından Buenos Aires'e kadar götürür. Bir dizi kartpostal Arjantin'in "güzel ve modern" başkentini tasvir eder: Plaza de Mayo, Colón Tiyatrosu ve "Güney Amerika'da türünün en büyüğü ve Amerika'nın üçüncü büyük kenti"nin sembolü olan Kavanagh binasını görürüz. 
 
Önce And Bölgesi'nin egzotikliği üzerinde Amerikan turisti gözlerini dikti fakat şimdi "emperyel gözler" merkantilist oldular. Uluslararası iş bölüşümünde gıda ihracatçıları olarak ulusun statüsünü belirleyerek Arjantin'in ızgara etlerine ve iyi şaraplarına odaklanıyorlar. Arjantin'in büyük devlet adamı Domingo Faustino Sarmiento'nun dediği gibi, devalüasyonla beslenen bir turist cehennemine dönüşmeden önce iki yüzyıl boyunca ülkeyi sömürüye açan Avrupalı yerleşimcilerin soyundan gelen beyaz seçkinlerin, toprak sahipliğinin ellerinde ülkenin uçsuz bucaksız arazileri sonunda en büyük lanet haline geldi.
 
Çizgi filmi yapanlar, başrole bilenen Goofy'nin ABD'ye "fantazi uçuşu" için uygun ortam hazırlayan, onlara Amerikan kovboylarını andıran bir halk dansını izlerler. 
 
Animasyon, Goofy'nin batılı giysilerini altı çoban kıyafetleriyle değiştirdiği bir gardırop değişikliği -bir para ya da dil değiştirme gibi- ile başlar, böylece Kral Arthur'dan esinlenmiş atı "Bucephaluséun tepesinde "Güney Amerika bozkırlarının usta at binicisine" dönüşür.
 
Önceki gerçek oyuncularla canlı çekim sahnesinde olduğu gibi, Kuzey Amerikan ekonomik ve kültürel çıkarları, "dünyanın en nefis" Arjantin eti sahnesi boyunca bir noktada birleşir. Anlatıcı, tüketenlere sağlam fiziklerini kazandıran "vitamin açısından zengin, sağlıklı bir diyet"in temelini oluşturduğunu açıklar. Bu sert Güney Amerikalılardan başka, özelikle de atletizm saplantılı Nazilere karşı, daha iyi bir savaş ortağı adayı var mı?
 
Fakat sahnenin kapanış bölümü iki ülke arasında kalıcı bir aşk olmayacağını gösterir: bozkırlara gece düştüğünde, atlı kovboy, gitar sesi eşliğinde, yakından bakınca plak olduğu anlaşılan geleneksel vidalita söyleyerek yalnız kalır. 
 
Bozkırlardan Brezilya'ya geçiş keskin bir değişime işaret eder. Uçak, "muhteşem güzelliğiyle tüm beklentileri aşan" şehre, cariocas ve carnavalların anavatanı Rio de Janerio'ya varır. Çizgi filmi yaratanların ilerlemeleri karşısında savunmasız" Jose Carioca önce ortaya çıkar. 
 
Papağan, görünüşte "Büyük efendi" işareti olan bir Panama şapkası giyiyor, baston vazifesi gören bir şemsiye ve bir puro taşıyorsa da, bölgenin zenginliği ile övünmez. Aksine, Brezilya'nın inanılmaz doğal güzelliğini ifade eder."Suluboya Brezilya(Aquarela do Brasil)", şelaler, çiçekler, kuşlar ve muzlar ekranı doldurduğu için ülkenin hayat dolu manzarasını herkese ilan eder. 
 
1944'ün Los tres caballeros'unda tahmin edildiği üzere Carioca ve Donald karşılaşır ve kartvizitlerini birbirlerine verirler. Donald, yeni arkadaşının etrafı görmek için sunduğu ihtişamlı teklifini kabul eder ve turlarını yerel seçici ruhu olan cachaça barında bitirirler. Sadece içkinin etkisi altındayken Donald, pencereden Carmen Miranda'nın siluetinin olduğunun kestirilebildiği Copacabana dans salonundan yükselen tropikal ritimler eşliğinde dans edebilir.
 
 
Los Tres Caballeros
 
Los tres caballeros İkinci Dünya Savaşı sonuna yaklaşırken yayımlandı. O zamana kadar, inatçı Arjantinliler, Mihver Devletlerine[Dünya Savaşı'nda Müttefik Devletler blokuna karşı temel olarak Almanya, İtalya ve Japonya'nın, bunun dışında Macaristan, Romanya, Bulgaristan, Finlandiya, Bağımsız Hırvatistan Devleti, Vichy Fransası, Arnavutluk, Habeşistan, Mançukuo, Tayland, Burmanya, Hindistan, Filipinler ve Irak'ın oluşturduğu blok] karşı sempatilerini ilan etmişlerdi bu nedenle ABD diğer hedeflerine daha çok yatırım yaptı. Bu uzun filmde Disney, bölgenin lideri olarak Amerika'nın rolünü sağlamlaştırırken güneyin iyi komşularını göklere çıkarır.
 
Yine Donald Duck baş rolü oynar. Aslında o tipik olarak, "Führer'in Suratı" gibi savaş dönemin kısa hikayelerindeki siyasi meselelerde Disney'in temsilcisi olarak hizmet eder. (Ancak, Disney'in kanıtlanmış antisemitizmi ışığında, Gamalı Haç kol bandıyla Donald'ın imajı huzursuzluk yaratmaktadır.)
 
Dorfman ve Mattelart, Donald'ın, arkadaşlarının maceraperestliğine göre giderek artan oranda ciddi adamı oynayan Mickey'den daha iyi temsilci görevini yaptığını gözlemlerler. Nitekim Disney, onun kutsal statüsünü korumak için kısmen savaşan Avrupa sinemasında fare'nin görüntülerini sınırladı. Bununla birlikte, tuhaf Donald'ın daha kolay bünyesinde barındırabildiği askeri totalitarizmin bir tür ironik temsilciliğine ters düşen bir figür olan Mickey, Amerikan muhafazakarlığının simgesi haline gelmişti.
 
Los tres caballeros, Donald'ın "Güney Amerikalı arkadaşlarından" doğum günü hediyesi almasıyla başlar. İlk hediye, yerli Güney Amerika kuşlarına dikkat çeken bir film, kısaca kuzeyden güneye doğru gücün akışını tersine döndürür. Doğa belgeseli Güney Kutbu'na doğru ilerledikçe anlatıcı Donald'ın amuda kalkıp durmasını engellemek için haritayı ters çevirmesine izin verir: sadece Amerikan izleyicilerinin rahatlığından emin olmak için film kuzey-güney tutuculuğunu tersine çevirecektir. 
 
İlk hikaye, sıcak iklimlere gitmeyi hayal eden genç bir pengueni izler ancak Donald içinde eski arkadaşı Jose Carioca'nın bulunduğu ikinci hediyeyi açmak için acele ettiğinden hikayeyi kısa keser. 
 
Carioca balta girmemiş ormanın sunduğu ender türleri gözlemlemeleri için Donald'ı Brezilya'ya götürür. Anlatıcı, Latin Amerika'nın büyük modernist şairi Rubén Darío'nun şiirsel yapıtlarını anımsatan, "kuşların ihtişamlı, gururlu saltanatını gözlemleyin," bir dizi süslü konuşma yapmaya kalkışır.
 
İki arkadaş dolaşırken neredeyse fark edilemeyecek bir şekilde And dağlarının bozkırlarına geri giderler. Saludos amigos'ta Disney tümüyle Arjantine kısa bir hikaye ayırdığından burada dost Mihver ülke daha yüzeysel bir muamele görür. Donald ve José, daha önceki filmdeki Andlı bölümünü andıran yerli kültüre odaklanır: bir grup atlı kovboy sapo oyununu oynar ve "atlı kovboyvari bir dili" alışıldık mısralarını nakleder.
 
"Doma gaucha"ya(vahşi at) binen genç bir çocuğu izlediklerinde, hayvan şüphe uyandıran bir şekilde Disney'in 1940 Pinokyo'sındaki eşeğe benziyor. Bu sıkıcı farkına varma ABD'nin And bozkırlarındaki azalan çıkarlarını yansıtıyor. Buna karşılık, Brezilya, 1942'de Almanya'ya savaş ilan etti. 1942'de Başkan Getúlio Vargas başlangıçta Mihver devletleri arkasında desteğini vermeye meyilli olmasına rağmen, 1944 itibariyle, Carioca kılığındaki ülkesi doğum günü turu için Donald'ın refakatçisi olarak mutlu bir şekilde hizmet verdi.
 
Brezilya, elbette, turist için birçok cazibe merkezi sunmaktadır. Bir taraftan, Amazon'un ve onun sınırsız doğal kaynaklarının muazzam doğal güzelliklerine sahiptir - bu sebeple Amazon kauçuk fabrikası Henry Ford'un hayal ettiği Fordlandia, bir lastik üretim imparatorluğunun merkezi haline gelecekti. Öte yandan ziyaretçiler, geleneksel dansları, tropik meyveleri ve sonunda Hollywood'un hayal gücünü fetheden diğer sembolleri bulur. Böylece, çok ünlü Carmen'in kızkardeşi Aurora Miranda'nın figürüne Donald'ın mest olduğu Salvador de Bahia'da, Carioca'nın belirttiği "romantizmin toprakları"nda kendimizi buluruz. 
 
1940'ın Fantasia'sını anımsatan film müziği, 1960'larda kıtanın en sanatsal ihracatı haline gelecek olan aşırı süslü "büyülü gerçekçilik"in habercisi olan bir tablo yaratan Miranda'nın şarkısyla birlikte bir dans sergileyen bir grup enstrüman olarak canlanıyor. Yine de, Birleşik Devletler lider konumunu korur: bir sahnede Carioca, Donald'ın tek ikonikliğine ters düşen montaj hattında yeniden üretilerek çoğalır. 
 
Üçüncü hediye, horoz Panchito'nun Arjantin'de bariz şekilde açık bırakılan boşluğu doldurduğu Meksika'ya bizi götürür. Muhtemelen Jalisco'lı bir yerli, takım elbise, fötr şapka giyiyor ve Donald ve Carioca'yı  "los tres caballeros" un parçası haline getirmek için onları donatmada sıkı çalışıyor.
 
Panchito şarkıya girdiğinde şunları gözlemler: "Hiç kimse bizim gibi sessiz değil" -yani, Amerika'daki Müttefikler- ve "biri yol gösterir diğerleri onu takip eder," diye ekler. Sahne, diğer bir Pancho'nun, bazı Amerikalıların sempatisini kazanmayı başaran Pancho Villa'nın olduğu topraklarda zorunlu görünen silahlı çatışmayla birden başlar. Ancak müttefikler ortak bir kimliğe sahip değildir: Carioca ve Panchito gitarlarını zımbırdatırken, Donald dik duran kontrabasıyla uzak durur.
 
Panchito "Meksika tarihinin bayrağında nasıl bulunduğunu" anlatmayı teklif eder ve oryantalist uçan halıyı hatırlatan geleneksel sarape'ye binmeden önce kartalın ve yılanın anlamını açıklar. 
 
Ardlarında Mexico City'nin havadan görüntüsünü bırakarak Pancho Villa'nın kontrolü altındaki bölgeye getirilen devrimci şiddetin bir kaç izine rastladıkları Chihuahua'ya devam ederler. Veracruz'a vardıklarında, Woodrow Wilson'un yakın zamanda bir ABD işgal emri çıkardığının hiçbir belirtisi yoktur. Uçan halı bir Meksika eyaletinden bir diğerine girp çıkarken, şehrin manzaraları hareketsiz kartpostal çerçeveleri şeklinde ekrana getirilir.
 
Bir kez daha Dorfman ve Mattelart, coğrafyanın aşina olduğu küçültmenin ardındaki ideolojik manevraları bir kartpostalda tespit ediyorlar: "Coğrafya bir resim kartpostalı haline gelir ve bu şekilde satılır. . . Büyük şehir vatandaşlarının tatilleri modern bir üstünlük aracına dönüştürülür." Dora Luz, Carlos Monsivas'a göre modern Meksikalı duyarlılığının ilk örneği olan Agustin Lara tarafından bestelenen bir ispanyol dansını Donald Duck'ın yararına İngilzce olarak yeniden yorumladığında, bu kültürel üstünlük de Acapulco sahnesinde ayrıca görünür.
 
Film boyunca örtülü olarak ortaya çıkan Amerikan varlığı, film sona erdiğinde ışıklar içinde yayımlanır. Üç arkadaş gökyüzüne bakar; burada "Son", kırmızı, beyaz ve mavi harflerle görüntülenir. Yılan yoktur, "Ordem e Progresso[Brezilya bayrağında yer alan söz]" yoktur: karakterler yıldız ve çizgiler altında birleşirler.
 
Daha sonra harfler "OAS"ı gösterecektir. Daha da sonra "NAFTA"yı heceleyecektir ve gelecekte bir yerde Pan-Amerikan birliğini çizgi film olarak adlandıran yeni harfler göreceğiz.
 
http://www.jacobinmag.com/ sitesindeki yazıdan Türkçe'ye amatörce çevrilmiştir.

FACEBOOK SAYFAMIZ